Müasir dövrdə rəqəmsal dünyanın əsasını təşkil edən kommunikasiya xətləri içərisində fiber optik kabel həlledici rol oynayır. Ənənəvi mis naqillərdən fərqli olaraq, elektrik impulsları əvəzinə işıq dalğalarından istifadə edən bu texnologiya məlumatların böyük məsafələrə inanılmaz sürətlə və minimal itki ilə ötürülməsini təmin edir. Evlərimizə qədər gəlib çıxan bu optik şəbəkələr internet, televiziya və telefon xidmətlərinin keyfiyyətini kökündən dəyişdirərək istifadəçilərə kəsintisiz və yüksək sürətli əlaqə bəxş edir. Bu mövzu ilə bağlı «USB Type-C və USB Type-A: fərqlər və seçimlər» məqaləmizə də nəzər sala bilərsiniz.
İnformasiya axınının həndəsi silsilə ilə artdığı bir vaxtda, məlumat ötürmə mühitlərinin fiziki imkanları da təkmilləşdirilir. Sürətli internet tələbatının artması fonunda ictimaiyyətdə optik naqillərin quruluşu, tətbiq sahələri və evlərdəki şəbəkələrə necə inteqrasiya olunduğu ilə bağlı çoxsaylı suallar yaranır. Bu bələdçidə optik texnologiyanın iş mexanizmindən tutmuş texniki xüsusiyyətlərinə qədər bütün vacib detalları ətraflı şəkildə nəzərdən keçirəcəyik.
Qısa cavab
- Fiber optik kabel məlumatları elektrik deyil, işıq sürəti ilə şüşə və ya plastik liflər vasitəsilə ötürür.
- Daxili tam əksolunma prinsipi işığın kabel daxilində maneəsiz irəliləməsini təmin edir.
- Mis naqillərlə müqayisədə elektromaqnit müdaxilələrinə qarşı tam dayanıqlıdır.
- Ev interneti (FTTH/GPON) və qlobal internet magistralları üçün əsas infrastruktur rolunu oynayır.
Mündəricat
- Fiber optik kabel iş prinsipi və daxili quruluşu
- Birrejimli və çoxrejimli fiber optik kabel növləri
- Fiber optik internet nədir və ənənəvi mis kabellərdən fərqi
- Optik kabel qiyməti və xərcləri formalaşdıran amillər
- Audio və rəqəmsal siqnallar üçün optik kabellər
- Konnektor növləri və quraşdırma addımları
- Tez-tez verilən suallar
- Nəticə
Fiber optik kabel iş prinsipi və daxili quruluşu
Optik kabellərin işləmə mexanizmi fizika elminin işığın sınması və əksolunması qanunlarına əsaslanır. Kabelin mərkəzində işıq siqnalını daşıyan və çox təmiz silisium şüşədən və ya xüsusi plastikdən hazırlanmış nüvə yerləşir. Nüvənin ətrafını isə fərqli sındırma əmsalına malik olan örtük qatı əhatə edir. Bu iki təbəqənin optik xüsusiyyətlərinin fərqli olması işığın nüvə daxilində qalmasını və çölə sızmamasını təmin edir.
İşıq siqnalı kabelə daxil olduqda, nüvə ilə örtük qatının sərhədinə elə bir bucaq altında dəyir ki, o, çölə çıxmaq əvəzinə tamamilə daxilə doğru əks olunur. Fizikada buna daxili tam əksolunma deyilir. Bu proses saniyədə milyonlarla dəfə təkrarlanaraq işıq şüasının kilometrlərlə məsafəni heç bir əhəmiyyətli zəifləmə olmadan qət etməsinə şərait yaradır. Nəticədə məlumatlar işıq impulsları şəklində ünvanına çatdırılır.
Məsləhət
Optik kabellərlə işləyərkən onların qatlanma radiusuna xüsusi diqqət yetirin. İcazə verilən həddən artıq bükülmə və ya əyilmə daxildəki şüşə lifin zədələnməsinə və işıq itkisinə səbəb ola bilər.
Birrejimli və çoxrejimli fiber optik kabel növləri
Tətbiq sahəsindən və tələb olunan məsafədən asılı olaraq optik naqillər əsasən iki böyük kateqoriyaya bölünür:
- Birrejimli (Single-mode): Çox nazik nüvəyə malikdir və işığın yalnız bir şüa trayektoriyası ilə hərəkət etməsinə imkan verir. Çox uzun məsafələrə (şəhərlərarası və qitələrarası magistrallara) məlumat ötürmək üçün istifadə olunur.
- Çoxrejimli (Multi-mode): Daha geniş nüvə diametrinə malikdir və işığın eyni anda bir neçə fərqli bucaq altında, yəni bir neçə rejimdə irəliləməsinə şərait yaradır. Bina daxili yerli şəbəkələrdə və məlumat mərkəzlərində tətbiq edilir.
Hər iki növün özünəməxsus üstünlükləri var. Seçim zamanı ötürüləcək məlumatın həcmi, məsafə və büdcə əsas meyarlar kimi nəzərə alınır.
| Xüsusiyyət | Birrejimli kabel | Çoxrejimli kabel |
|---|---|---|
| Nüvə diametri | Çox nazik (təxminən 9 mikron) | Geniş (50 və ya 62.5 mikron) |
| Maksimum məsafə | Onlarla və ya yüzlərlə kilometr | Adətən bir neçə yüz metr |
| İşıq mənbəyi | Lazer diodları | LED və ya sərfəli lazerlər |
| Əsas tətbiq sahəsi | Telekommunikasiya magistralları | Ofislər və məlumat mərkəzləri |
Fiber optik internet nədir və ənənəvi mis kabellərdən fərqi
İnternet xidmətlərində fiber optik internet ifadəsi artıq hər kəsə tanışdır. Evlərə və iş yerlərinə birbaşa optik xəttin çəkilməsi (FTTH – Fiber to the Home) texnologiyası sayəsində istifadəçilər giqabitlərlə ölçülən yükləmə və ötürmə sürəti əldə edirlər. Köhnə tipli mis naqillərə əsaslanan xətlər elektrik siqnallarından istifadə etdiyindən hava şəraitindən, elektrik xətlərinin yaratdığı maqnit sahələrindən və məsafədən çox asılıdır.
Mis kabellərdə məsafə uzandıqca siqnal zəifləyir və sürət kəskin şəkildə düşür. Optik naqillərdə isə bu problem yoxdur. Onlar elektromaqnit dalğalarından təsirlənmir, çünki işıq siqnalı xarici müdaxilələrə qarşı tamamilə immunitetlidir. Həmçinin mis xətlər oğurluq riski daşıdığı halda, şüşə liflərdən heç bir metal dəyəri olmadığı üçün bu cür risklər də istisna olunur.
Üstünlüklər
- İnanılmaz dərəcədə yüksək məlumat ötürmə sürəti
- Elektromaqnit müdaxilələrinə qarşı tam dayanıqlılıq
- Böyük məsafələrdə minimal siqnal itkisi
- Gələcək növ rəqəmsal tələblərə tam uyğunluq
Çatışmazlıqlar
- Fiziki zədələnmələrə və bükülmələrə həssaslıq
- Quraşdırma və qoşulma üçün xüsusi avadanlıq tələbi
- Mütəxəssis müdaxiləsi olmadan təmiri çətindir
Optik kabel qiyməti və xərcləri formalaşdıran amillər
İstifadəçilərin tez-tez maraqlandığı məsələlərdən biri də optik kabel qiyməti və ümumi quraşdırma xərcləridir. Bazar dəyəri bir sıra texniki parametrlərə görə dəyişir. İlk növbədə, kabelin birrejimli və ya çoxrejimli olması qiymətə birbaşa təsir göstərir. Bundan əlavə, kabelin xarici mühitə (çöl şəraiti, torpaqaltı, kanalizasiya xəttləri və ya bina daxili) davamlılığı təmin edən qoruyucu qatların olması dəyəri müəyyənləşdirən əsas amillərdəndir.
Uzunluq, liflərin sayı, istehsalda istifadə olunan xammalın keyfiyyəti və müvafiq birləşdirici ucluqların (konnektorların) növü də qiymətə öz təsirini göstərir. Ev şəraitində istifadə olunan hazır patch-cord tipli naqillər ilə magistral şəbəkələr üçün nəzərdə tutulmuş topa halındakı kabellər arasında qiymət fərqi böyükdür.
Audio və rəqəmsal siqnallar üçün optik kabellər
Bir çox hallarda istifadəçilər optik kabel anlayışını səhvən səs sistemləri, televizorlar və soundbar cihazları üçün nəzərdə tutulmuş rəqəmsal audio kabelləri ilə qarışdırırlar. Səs texnologiyalarında istifadə edilən bu növ optik naqillər rəqəmsal audio siqnallarını işıq vasitəsilə ötürür. Onlar adətən standart kvadrat formalı konnektorlarla təchiz olunur və televizorla səs sistemi arasında itkisiz audio ötürülməsini təmin edir.
Lakin bu audio kabelləri internet ötürmək üçün istifadə olunan telekommunikasiya naqillərindən tamamilə fərqlidir. Audio kabellər qısa məsafələr və məhdud səs məlumatları üçün nəzərdə tutulub, internet kabelləri isə nəhəng rəqəmsal informasiya axınını daşımaq gücündədir. Hər iki texnologiya işıq prinsipindən istifadə etsə də, onların tətbiq sahələri və texniki xüsusiyyətləri tamamilə fərqlidir.
Konnektor növləri və quraşdırma addımları
Optik şəbəkələrin qurulması zamanı müxtəlif növ ucluq konnektorlarından istifadə olunur. Ən geniş yayılmış formalar SC və LC tipli konnektorlardır. Həmçinin bu konnektorların cilalanma tiplərinə görə UPC və APC kimi növləri mövcuddur ki, bunlar da siqnalın əks olunma dərəcəsini tənzimləyir. Şəbəkənin düzgün işləməsi üçün bu komponentlərin dəqiq seçilməsi vacibdir.
- Planlaşdırma və ölçmə. Kabelin çəkiləcəyi marşrut müəyyən edilir və lazım olan uzunluq dəqiq hesablanır.
- Kabelin çəkilməsi. Naqil fiziki zədələrdən qorunaraq təhlükəsiz kanallar vasitəsilə hədəf nöqtəyə çatdırılır.
- Ucluqların quraşdırılması. Zərurət yaranarsa, xüsusi avadanlıq vasitəsilə konnektorlar liflərə birləşdirilir və ya qaynaq edilir.
- Test və yoxlama. Xüsusi optik ölçü cihazları ilə siqnalın keyfiyyəti və itkilər yoxlanılaraq sistem istismara verilir.
Tez-tez verilən suallar
Fiber optik kabel nədir?
İşıq siqnalları vasitəsilə məlumatları böyük məsafələrə sürətli və itkisiz ötürən şüşə və ya plastik liflərdən ibarət rabitə kabelidir.
Fiber optik internet nədir?
Məlumatların birbaşa evlərə və ya iş yerlərinə optik xəttlər üzərindən işıq sürəti ilə ötürüldüyü yüksək sürətli internet texnologiyasıdır.
Optik kabel qiyməti nəyə əsasən dəyişir?
Qiymətlər kabelin növünə (birrejimli və ya çoxrejimli), uzunluğuna, xarici qoruyucu təbəqələrinin keyfiyyətinə və tətbiq sahəsinə görə dəyişir.
Evdə optik kabel zədələnsə nə etmək lazımdır?
Fiziki olaraq qırılan və ya əzilən optik naqilləri adi üsullarla birləşdirmək mümkün deyil. Xüsusi qaynaq aparatına sahib mütəxəssis dəvət olunmalıdır.
Nəticə
Fiber optik kabel texnologiyası məlumat ötürülməsində yeni standartlar müəyyən edərək rəqəmsal dünyanın əsas təm evinə çevrilmişdir. İşıq sürətinə əsaslanan bu sistemlər gələcəkdə də sürət və etibarlılıq tələblərini qarşılamağa davam edəcəkdir.