Evdə və ya emalatxanada elektrik işləri görülərkən hər bir ustanın və ya həvəskarın ən yaxın köməkçisi ölçü cihazlarıdır. Elektrik dövrələrindəki nasazlıqları tapmaq, batareyaların vəziyyətini yoxlamaq və ya naqillərin bütövlüyünü müəyyən etmək üçün multimetr ən zəruri alətdir. İlk baxışdan bu cihaz müxtəlif düymələri, ekranı və naqilləri ilə mürəkkəb görünə bilər, lakin əsas iş prinsiplərini öyrəndikdən sonra onunla işləmək olduqca sadə və təhlükəsiz olur. Bu mövzu ilə bağlı «Rezistor rəngləri və müqavimət kodunun oxunması qaydası» və «AC və DC cərəyan: fərqləri və əsas xüsusiyyətləri» məqalələrimizə də nəzər sala bilərsiniz.
Bu yazıda rəqəmsal ölçü cihazının əsas hissələrini, müxtəlif parametrlərin necə ölçüldüyünü, tez-tez edilən səhvləri və təhlükəsizlik qaydalarını ətraflı şəkildə nəzərdən keçirəcəyik. İstər sadə batareya yoxlaması, istərsə də məişət şəbəkəsindəki gərginliyin təyini olsun, bu təlimat sizə cihazdan düzgün istifadə etməyə kömək edəcək.
Qısa cavab
- Multimetr gərginlik, cərəyan və müqaviməti ölçən universal cihazdır.
- Ölçməzdən əvvəl cihazın rejimini və zondların yuvalarını düzgün seçmək vacibdir.
- Qara zond həmişə COM yuvasına, qırmızı zond isə ölçmə növündən asılı olaraq müvafiq yuvaya taxılır.
- Şəbəkə gərginliyi ölçülərkən xüsusi təhlükəsizlik qaydalarına əməl edilməlidir.
Mündəricat
Multimetr nədir və onun əsas hissələri hansılardır?
Rəqəmsal ölçü aləti əsasən üç əsas komponentdən ibarətdir: ekran, rejim seçmə çarxı (dönmə düyməsi) və zondların taxıldığı yuvalar. Ekran ölçülən dəyəri rəqəmlərlə göstərir. Bəzi modellərdə arxa işıqlandırma və məlumatı dondurmaq üçün xüsusi düymələr də mövcuddur. Çarx vasitəsilə isə cihazın hansı parametri ölçəcəyini təyin edirik. Bu çarx fırladılaraq gərginlik, müqavimət və ya cərəyan rejimlərinə keçirilir.
Zondların taxıldığı yuvalar (portlar) cihazın aşağı hissəsində yerləşir. Adətən üç əsas yuva olur: qara zond üçün həmişə COM (ümumi) yuvası istifadə edilir. Qırmızı zond üçün isə iki əsas seçim mövcuddur. Birincisi, gərginlik, müqavimət və kiçik cərəyanlar üçün nəzərdə tutulmuş VΩmA yuvasıdır. İkincisi isə böyük cərəyanları ölçmək üçün istifadə olunan, adətən 10A və ya 20A işarələnmiş xüsusi qoruyuculu yuvadır. Zondların bu yuvalara səhv taxılması cihazın zədələnməsinə və ya qoruyucunun sıradan çıxmasına səbəb ola bilər.
Cihazların qiyməti onların funksionallığından, dəqiqlik dərəcəsindən, qorunma sinfindən və avtomatik diapazon seçiminin (auto-range) olub-olmamasından asılı olaraq dəyişir. Sadə modellər məişət ehtiyacları üçün tam yetərli olduğu halda, peşəkar cihazlar daha yüksək təhlükəsizlik standartlarına malik olur.
Əsas simvollar və rejimlər
Cihazın üzərindəki simvolları başa düşmək düzgün ölçmə aparmaq üçün vacibdir. Çarxın ətrafındakı işarələr müxtəlif elektrik kəmiyyətlərini ifadə edir. Bu simvolların mənasını bilmək səhv ölçmələrin qarşısını alır.
| Simvol | Rejim | Məna və tətbiq sahəsi |
|---|---|---|
| V~ (və ya ACV) | Dəyişən gərginlik | Məişət elektrik şəbəkələrindəki (məsələn, divar rozetkaları) gərginliyin ölçülməsi. |
| V⎓ (və ya DCV) | Sabah gərginlik | Batareyalar, akkumulyatorlar və elektronika platalarındakı gərginliyin ölçülməsi. |
| Ω | Müqavimət | Reistorların, naqillərin və müxtəlif komponentlərin müqavimətinin təyini. |
| Diod və səs | Qapanma (zəng) | Naqilin bütövlüyünün yoxlanılması və qısa qapanmanın aşkarlanması. |
| A⎓ və ya A~ | Cərəyan | Dövrədən axan elektrik cərəyanının gücünün amperlə ölçülməsi. |
Avtomatik diapazon (auto-range) funksiyası olan cihazlar ölçülən dəyərə uyğun olaraq uyğun diapazonu özləri seçirlər. Manual (əl ilə tənzimlənən) modellərdə isə təxmini dəyəri əvvəlcədən bilərək çarxı müvafiq həddə uyğunlaşdırmaq lazımdır.
Gərginliyin ölçülməsi qaydaları
Gərginlik ölçülməsi zamanı cihaz dövrəyə paralel qoşulur. Bu o deməkdir ki, zondları ölçmək istədiyiniz nöqtələrə toxundurmaq kifayətdir, dövrəni kəsməyə ehtiyac yoxdur. İlk olaraq batareya kimi sabit gərginlik mənbələrini yoxlayaq.
- Rejimi seçin. Çarxı V⎓ (DC) simvoluna, batareya üçün uyğun gələn kiçik diapazona (məsələn, 20V) çevirin.
- Zondları qoşun. Qara zond COM yuvasına, qırmızı zond isə VΩmA yuvasına taxılır.
- Təmas qurun. Qara zonda batareyanın mənfi qütbünü, qırmızı zonda isə müsbət qütbünü toxundurun.
- Nəticəni oxuyun. Ekrandakı rəqəm batareyanın gərginliyini göstərəcək. Əgər əksi görünsə, sadəcə zondların yerini dəyişin.
Rozetkadakı dəyişən gərginliyi ölçərkən isə çarx V~ (AC) rejiminə və ən azı 250V və ya 600V həddinə qoyulmalıdır. Rozetkanın içinə zondları daxil edərkən son dərəcə diqqətli olunmalıdır.
Diqqət
Məişət şəbəkəsində (rozetkada) yüksək gərginlik var və bu, sağlamlığınız üçün təhlükəlidir. Zondların izolyasiyasının zədələnmədiyindən əmin olun və metal hissələrə əllərinizlə toxunmayın. Əgər mürəkkəb elektrik işləri görülürsə, mütləq ixtisaslı mütəxəssisə müraciət edin.
Müqavimət və qapanmanın yoxlanılması
Naqillərin bütövlüyünü yoxlamaq və ya açarın işlək olub olmadığını təyin etmək üçün səsli siqnal rejimindən (büzmer) istifadə edilir. Bu rejimi seçmək üçün çarxı diod simvoluna və ya səs işarəsinə gətirmək lazımdır.
Naqilin hər iki ucuna zondları toxundurduqda əgər dövrə qapalıdırsa, cihaz səslə xəbərdarlıq edəcək. Bu üsul evdə siqnalizasiya naqillərinin və ya uzadıcıların zədələnib-zədələnmədiyini yoxlamaq üçün əvəzedilməzdir. Müqavimət ölçərkən isə yoxlanılan komponentin enerjisiz olduğundan əmin olmaq lazımdır, əks halda cihaz sıradan çıxa bilər.
Cərəyanın ölçülməsi və ümumi səhvlər
Cərəyan (amper) ölçülməsi digər parametrlərdən fərqli olaraq xüsusi diqqət tələb edir. Cərəyanı ölçmək üçün cihaz dövrəyə ardıcıl qoşulmalıdır, yəni cərəyan birbaşa cihazın içindən axmalıdır. Əgər səhvən cərəyan rejimində zondları rozetkaya paralel taxsanız, bu qısa qapanmaya və daxili qoruyucunun yanmasına səbəb olacaq.
Məsləhət
Böyük cərəyanları ölçərkən qırmızı zondu mütləq 10A yuvasına taxın və ölçməni bir neçə saniyədən artıq davam etdirməyin. Əgər ölçəcəyiniz cərəyanın təqribi dəyərini bilmirsinizsə, hər zaman ən yüksək diapazondan başlayın.
Üstünlüklər
- Elektrik nasazlıqlarını tez aşkar etməyə imkan verir.
- Batareya və qoruyucuların sağlamlığını yoxlamağa kömək edir.
- İstifadəsi öyrənildikdən sonra çox təhlükəsiz və rahatdır.
Çatışmazlıqlar
- Səhv qoşulma zamanı cihaz asanlıqla zədələnə bilər.
- Yüksək gərginliklə işləyərkən diqqətsizlik təhlükə yaradır.
Tez-tez verilən suallar
Multimetr qiyməti nəyə əsasən dəyişir?
Cihazların qiyməti onların funksionallığından, ölçmə dəqiqliyindən, qorunma sinfindən (CAT reytinqi) və brendindən asılı olaraq dəyişir.
Tester ilə rozetkada gərginliyi necə ölçmək olar?
Çarxı AC V rejiminə keçirib, zondları rozetkanın yuvalarına ehtiyatla daxil edərək ekrandakı dəyəri oxumaq lazımdır.
Niyə multimetr cərəyan ölçəndə sönür?
Bu adətən cərəyanın cihazın icazə verilən maksimum həddini aşması nəticəsində daxili qoruyucunun yanması səbəbindən baş verir.
Naqilin qırıq olub olmadığını necə yoxlamaq olar?
Cihazı səsli qapanma rejiminə qoyub, naqilin hər iki ucuna zondları toxundurmaqla yoxlamaq mümkündür; əgər səs gələrsə, naqil bütövdür.
Nəticə
Multimetr düzgün istifadə edildiyi təqdirdə hər evdə və iş yerində ən etibarlı köməkçilərdən biridir. Təhlükəsizlik qaydalarına riayət etməklə və rejim seçimlərinə diqqət yetirməklə elektrik cihazlarınızın vəziyyətini asanlıqla yoxlaya bilərsiniz.