Elektronika və elektrotexnika sahəsində çalışan hər bir mütəxəssis və ya həvəskar üçün dövrə elementlərinin parametrlərini dəqiq bilmək həyati əhəmiyyət daşıyır. Müqavimət elementləri üzərindəki rəqəmsal göstəriciləri yerləşdirmək üçün fiziki olaraq kifayət qədər yer olmadığından, istehsalçılar vahid standart kimi rezistor rəngləri sistemini tətbiq etmişlər. Bu vizual kodlaşdırma sistemi sayəsində hər hansı bir komponentin elektrik müqavimətini, dözümlülük həddini və hətta temperatur əmsalını sadəcə rəng zolaqlarına baxmaqla dəqiq şəkildə müəyyən etmək mümkündür. Bu mövzu ilə bağlı «Multimetrdən necə istifadə etmək olar: başlanğıc üçün bələdçi» məqaləmizə də nəzər sala bilərsiniz.
Müasir dövrdə elektronika lövhələrində istifadə olunan silindrik formalı komponentlərin əksəriyyəti bu rəngli zolaqlarla işarələnir. Onların hər biri müəyyən bir rəqəmi, vurğunu və ya xəta faizini ifadə edir. Bu bələdçidə həmin kodların strukturunu, oxunma istiqamətini, xüsusi cədvəlləri və hesablanma qaydalarını addım-addım nəzərdən keçirəcəyik.
Qısa cavab
- Rezistor rəngləri komponentin müqavimət dəyərini, vurğunu və dözümlülüyünü təyin edən beynəlxalq standart kodlaşdırmadır.
- 4 zolaqlı sistemdə ilk iki rəqəm, üçüncü vurucu, dördüncü isə dözümlülük faizini göstərir.
- Oxumağa adətən qızıl və ya gümüş rəngli dözümlülük zolağını sağ tərəfdə saxlamaqla soldan sağa başlanılır.
- Qəti nəticə üçün hər zaman rəqəmsal multimetr vasitəsilə fiziki ölçmə aparılması tövsiyə olunur.
Mündəricat
Rezistor nədir və rəng kodu niyə lazımdır
Elektron dövrələrdə cərəyanın axınına mane olan və onun qiymətini tənzimləyən əsas passiv komponent rezistor adlanır. Onun əsas vəzifəsi elektrik enerjisini istilik şəklində yaymaqla dövrənin digər həssas hissələrini həddindən artıq cərəyandan qorumaqdır. Ölçü vahidi olaraq om (Ohm, Ω) istifadə olunur və praktikada kilo-om (kΩ), eləcə də meqa-om (MΩ) kimi törəmə vahidlərə də tez-tez rast gəlinir.
Çox kiçik ölçülü komponentlərin üzərinə tam rəqəmləri çap etmək texniki olaraq çətin və ya oxunmaz olduğu üçün dörd və ya daha çox rəngli zolaq üsuluna üstünlük verilir. Bu rənglər standartlaşdırılıb və bütün dünya üzrə eyni mənanı daşıyır. Bunun sayəsində istənilən ölkədə istehsal olunan detal eyni cür oxunur.
Rezistor rəngləri cədvəli və dəyərləri
Kodlaşdırma sistemini düzgün başa düşmək üçün hər bir rəngin hansı rəqəmə, vurğuya və ya dözümlülük həddinə uyğun gəldiyini əzbər bilmək və ya cədvəldən istifadə etmək lazımdır. Qara rəng 0-dan başlayaraq ağ rəngə qədər 9-a qədər rəqəmləri əhatə edir.
| Rəng | Birinci rəqəm | İkinci rəqəm | Üçüncü rəqəm | Vurucu | Dözümlülük |
|---|---|---|---|---|---|
| Qara | 0 | 0 | 0 | 1 Ω | – |
| Qəhvəyi | 1 | 1 | 1 | 10 Ω | ±1% (F) |
| Qırmızı | 2 | 2 | 2 | 100 Ω | ±2% (G) |
| Narıncı | 3 | 3 | 3 | 1 kΩ | – |
| Sarı | 4 | 4 | 4 | 10 kΩ | – |
| Yaşıl | 5 | 5 | 5 | 100 kΩ | ±0.5% (D) |
| Göy | 6 | 6 | 6 | 1 MΩ | ±0.25% (C) |
| Bənövşəyi | 7 | 7 | 7 | 10 MΩ | ±0.1% (B) |
| Boz | 8 | 8 | 8 | 100 MΩ | ±0.05% (W) |
| Ağ | 9 | 9 | 9 | 1 GΩ | – |
| Qızıl | – | – | – | 0.1 Ω | ±5% (J) |
| Gümüş | – | – | – | 0.01 Ω | ±10% (K) |
Cədvəldən göründüyü kimi, qızıl və gümüş rəngləri əsasən vurucu və dözümlülük sütunlarında istifadə olunur və onlar heç vaxt birinci rəqəm ola bilməzlər.
Rəng kodlarının oxunması qaydası və addımları
Komponenti əlinizə götürdükdə ilk növbədə oxumaq istiqamətini düzgün təyin etməlisiniz. Adətən dözümlülük zolağı (qızıl və ya gümüş) digərlərindən bir qədər aralı yerləşir və sağ tərəfdə qalır. Əgər bu zolaq yoxdursa, digər tərəfdəki ilk rəng daha tünd və ya kənara daha yaxın ola bilər.
- İstiqaməti müəyyən edin. Qızıl və ya gümüş rəngli tək zolağı sağ tərəfə qoyun ki, oxumağa soldan başlaya biləsiniz.
- Birinci zolağı qeyd edin. Soldan birinci rəngin cədvəldəki rəqəmsal qarşılığını yazın.
- İkinci zolağı əlavə edin. İkinci rəngin rəqəmini birinci rəqəmin yanına qoyun (məsələn, 1 və 5 yan-yana gələrsə 15 olar).
- Vurucu ilə vurun. Üçüncü zolağın (4 zolaqlı rezistorda) göstərdiyi vurucu əmsalına əldə olunan rəqəmi vurun.
- Dözümlülüyü yoxlayın. Sonuncu zolaqdakı rəngə əsasən nominal dəyərin neçə faiz səhv edə biləcəyini təyin edin.
4 zolaqlı və 5 zolaqlı rezistorlar
Ən geniş yayılmış növ 4 zolaqlı modellərdir. Burada ilk iki zolaq əsas rəqəmləri, üçüncü zolaq vurğunu, dördüncü zolaq isə dözümlülüyü bildirir. Məsələn, qəhvəyi-qara-qırmızı-qızıl ardıcıllığı belə hesablanır: qəhvəyi (1), qara (0) = 10; qırmızı vurucu (100) deməkdir; 10 vurulsun 100 bərabərdir 1000 om və ya 1 kilo-om. Qızıl isə plus-minus beş faiz dözümlülük bildirir.
Daha yüksək dəqiqlik tələb olunan dövrələrdə isə 5 zolaqlı və ya hətta temperatur əmsalını da göstərən 6 zolaqlı variantlardan istifadə edilir. 5 zolaqlı sistemdə ilk üç zolaq birbaşa əsas rəqəmləri təşkil edir, dördüncü zolaq vurucu, beşinci zolaq isə dözümlülük rolunu oynayır. Bu cür detallar laboratoriya avadanlıqlarında və dəqiq ölçü cihazlarında tətbiq olunur.
Məsləhət
Köhnə və ya həddindən artıq qızmış rezistorların üzərindəki rənglər yanıb qarala bilər. Belə hallarda rəngləri səhv salmamaq üçün mütləq işıqlı yerdə böyüdücü şüşədən istifadə edin və ya birbaşa multimetr ilə müqaviməti ölçün.
Praktiki misallar və kalkulyator prinsipi
İş prosesini asanlaşdırmaq üçün internetdə onlayn kalkulyatorlar mövcuddur. Lakin əllə hesablama vərdişini inkişaf etdirmək üçün bir neçə nümunəyə baxmaq faydalıdır. Tutaq ki, əlimizdə sarı-bənövşəyi-narıncı-qızıl zolaqlı detal var:
- Sarı zolaq 4 rəqəmini verir.
- Bənövşəyi zolaq 7 rəqəmini verir.
- Narıncı vurucu olaraq 1000 (və ya 1 kΩ) deməkdir.
- Nəticə: 47 vurulsun 1000 = 47,000 Ω və ya 47 kilo-om.
- Dözümlülük qızıl olduğuna görə ±5% təşkil edir.
Başqa bir nümunə olaraq qırmızı-qırmızı-qəhvəyi-qızıl kombinasiyasına baxaq: 22 vurulsun 10 bərabərdir 220 om.
Diqqət
İşləyən elektrik dövrəsində heç vaxt rezistorun müqavimətini əllə və ya birbaşa cihazla ölçməyə çalışmayın. Ölçmə aparmazdan əvvəl dövrənin qidalanma mənbəyi tamamilə söndürülməli və kondensatorlar boşaldılmalıdır, əks halda ölçü alətiniz sıradan çıxa bilər.
Multimetr ilə yoxlamaq və SMD kodları
Rəng kodları ilə təyin olunan dəyərin həqiqi olub olmadığını yoxlamaq üçün rəqəmsal multimetrdən istifadə edilir. Multimetrin sərhəd tənzimləyicisini müqavimət (Ω) rejiminə gətirib zondları rezistorun hər iki ucuna toxundurmaq kifayətdir. Alətin ekranında görünən rəqəm dözümlülük həddi daxilində hesablanan dəyərə yaxın olmalıdır.
Çox kiçik ölçülü səthə montaj edilən lövhələrdə isə rəngli zolaqlar əvəzinə rəqəmsal SMD kodları tətbiq olunur. Məsələn, 3 rəqəmli kodda ilk iki rəqəm əsas ədəddir, üçüncü rəqəm isə sıfırların sayını göstərir (məsələn, 102 kodu 10 və arxasına iki sıfır deməkdir ki, bu da 1000 om edir).
Tez-tez verilən suallar
Rezistor rəngləri necə yadda saxlanılır?
Rənglərin ardıcıllığını yadda saxlamaq üçün qara, qəhvəyi, qırmızı, narıncı, sarı, yaşıl, göy, bənövşəyi, boz, ağ ardıcıllığını ehtiva edən müxtəlif yaddaş qafiyələrindən və ya standart cədvəllərdən istifadə olunur.
Qızıl və gümüş rəngləri birinci zolaq ola bilərmi?
Xeyr, qızıl və gümüş rəngləri heç vaxt ilk iki və ya üç əsas rəqəm zolağında istifadə olunmur. Onlar yalnız vurucu və ya dözümlülük göstəricisi kimi tətbiq edilir.
Dözümlülük faizi nəyi ifadə edir?
Dözümlülük komponentin nominal qiymətindən faktiki istehsal zamanı neçə faizə qədər kənara çıxa biləcəyini göstərir. Məsələn, 1 kΩ rezistor ±5% dözümlülüklə 950 ilə 1050 om arasında dəyişə bilər.
Rənglər siliniblərsə müqaviməti necə tapmaq olar?
Əgər rənglər tamamilə yanıbsa və ya oxunmursa, rəqəmsal multimetrlə birbaşa ölçmə aparmaq və ya həmin dövrənin sxeminə (prinsipial diaqrama) baxmaq lazımdır.
Nəticə
Rezistor rəngləri elektronika sahəsində ilkin biliklərin təməlini təşkil edir və bu vizual sistemi öyrənmək hər bir texniki işin səmərəliliyini artırır.